SPORT BILAN BOG‘LIQ MIYA CHAYQALISHIDAN KEYIN SPORTGA QAYTISH QARORINI INDIVIDUALLASHTIRISH

Авторы

  • Shahlo Shavkatjon qizi Qodirova Farg‘ona davlat universiteti, Jismoniy madaniyat va sport faoliyati fakulteti katta o‘qituvchisi p.f.b.f,d (PhD) Автор

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23539129

Аннотация

Sport bilan bog‘liq miya chayqalishi (SRC) kontakt va to‘qnashuv sportlarida sportchi salomatligi hamda uzoq muddatli miya funksiyasi uchun muhim xavf bo‘lib qolmoqda. Maqolaning maqsadi 2023-2026-yillardagi yuqori darajadagi dalillarni tahlil qilish va klinik belgilar, yuklama ostidagi tolerantlik, bosh zarbasi biomekanikasi hamda qon biomarkerlarini yagona qaror tizimida birlashtiruvchi multimodal sportga qaytish modelini taklif etishdan iborat. 2026-yilgi meta-tahlilda SRC incidensi regbida 6,8, futbolda 0,3 holat/1000 soatni tashkil etdi. Bosh tezlanishi bo‘yicha meta-tahlilda miya chayqalishiga olib kelgan zarbalarda chiziqli tezlanish 69,6 g, miya chayqalishisiz zarbalarda 25,3 g bo‘lgan, ammo qiymatlarning ustma-ust tushishi sensor ko‘rsatkichini yakka diagnostik mezon sifatida qo‘llashni cheklaydi. CARE Consortiumning 2026-yilgi tadqiqotida GFAP faqat sportchilarning bir qismida oshgan; 36-60 soatda 63% sportchida tekshirilgan biomarkerlarning hech biri sezilarli oshmagan. 2025-yilgi prospektiv MRT tadqiqoti tibbiy ruxsat berilgan paytda ham miya qon oqimi va oq modda ko‘rsatkichlarida bazal darajadan og‘ish saqlanishi mumkinligini ko‘rsatdi. Natijada “klinik yadro + funksional yuklama + ekspozitsiya konteksti + selektiv biomarker” tamoyiliga asoslangan MKQ modeli ishlab chiqildi. Model biomarker yoki sensorni klinik baholash o‘rniga qo‘ymaydi, balki noaniq va yuqori xavfli holatlarda qaror ishonchliligini oshiruvchi qo‘shimcha qatlam sifatida belgilaydi.

Ключевые слова

sport bilan bog‘liq miya chayqalishi, sportga qaytish, GFAP, UCH-L1, bosh tezlanishi, instrumentlangan mouthguard, neyrotasvirlash, sportchi xavfsizligi

Библиографические ссылки

1. Patricios, J. S., Schneider, K. J., Dvorak, J., et al. (2023). Consensus statement on concussion in sport: the 6th International Conference on Concussion in Sport - Amsterdam, October 2022. British Journal of Sports Medicine, 57(11), 695–711. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-106898

2. Gorgoni, G., Balakrishna, Y., Lozano, R., et al. (2026). Epidemiology of head injuries among football and rugby players - A systematic review with meta-analysis. Journal of Science and Medicine in Sport, 29(6), 622–628. https://doi.org/10.1016/j

3. Centers for Disease Control and Prevention. Returning to Sports: 6-Step Return to Play Progression. Updated September 15, 2025.

4. Ivanic, B., Cronström, A., Rasi, M., et al. (2026). Head Acceleration Magnitude in Sport-Related Concussive Impacts: A Systematic Review and Meta-analysis. Sports Medicine. 2026. doi:10.1007/s40279-026-02448-x. A Systematic Review and Meta-analysis. Sports Medicine. 2026. https://doi.org/10.1007/s40279-026-02448-x

5. Croghan, A. E., Churchill, R., Brett, B. L., et al. (2026). ; CARE Consortium Investigators. Reliable Change of Blood-Based Biomarkers Following Acute Sport-Related Concussion: A CARE Consortium Study. Sports Medicine. 2026. doi:10.1007/ s40279-026-02479-4. AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI. A CARE Consortium Study. Sports Medicine. 2026. doi:10. https://doi.org/10.1007/

6. Churchill, N. W., Hutchison, M. G., Graham, S. J., & Schweizer, T. A. (2025). Post-Concussion Brain Changes Relative to Pre-Injury White Matter and Cerebral Blood Flow: A Prospective Observational Study. Neurology. 2025;104(7):e213374. doi:10.1212/WNL.0000000000213374. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000213374

7. Leddy, J. J., Burma, J. S., Toomey, C. M., et al. (2023). Rest and exercise early after sport-related concussion: a systematic review and meta-analysis. British Journal of Sports Medicine, 57(12), 762–770. https://doi.org/10.1136/bjsports-2022-106676

8. Mastandrea, P., Mengozzi, S., & Bernardini, S. (2025). Systematic review and meta-analysis of observational studies evaluating GFAP and UCHL1 as blood biomarkers of mild acute traumatic brain injury or sport-related concussion in adults. Diagnosis, 12(1), 1–16. https://doi.org/10.1515/dx-2024-0078

9. Puravet, A., Oris, C., Pereira, B., et al. (2026). Can the Association of the Biomarkers GFAP and UCH-L1 Predict Intracranial Injury After Mild Traumatic Brain Injury in Adults? A Systematic Review and Meta-Analysis. Annals of Emergency Medicine, 87(2), 167–180. https://doi.org/10.1016/j.annemergmed.2025.03.018

10. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi. Ilmiy nashrlarni OAK ro‘yxatiga kiritish talablari: ilmiy maqolaga qo‘yiladigan talablar. oak.uz/pages/126. Murojaat sanasi: 07.08.2026. AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI 13.00.00 Pedagogika fanlari 13.00.01 Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi 13.00.02 Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) 13.00.03 Maxsus pedagogika 13.00.04 Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi 13.00.05 Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi 13.00.06 Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) 13.00.07 Ta’limda menejment 13.00.08 Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi 13.00.09 Ijtimoiy pedagogika 07.00.00 Tarix fanlari 19.00.00 Psixologiya fanlari 01.00.00 Fizika-matematika fanlari 02.00.00 Kimyo fanlari 03.00.00 Biologiya fanlari 09.00.00 Falsafa fanlari 10.00.00 Filologiya fanlari 11.00.00 Geografiya fanlari AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI

Загрузки

Опубликован

2026-09-25

Как цитировать

SPORT BILAN BOG‘LIQ MIYA CHAYQALISHIDAN KEYIN SPORTGA QAYTISH QARORINI INDIVIDUALLASHTIRISH. (2026). «Maktabgacha Va Maktab ta’limi» Jurnali, 4(9), 543-548. https://doi.org/10.5281/zenodo.23539129

Страницы

543-548

Цитирование

Открыть в Google Scholar
Том 4 № 9 (2026): «Maktabgacha va maktab ta’limi» jurnali 9-son