Pedagogik, metadologik, innovatsion fan va ta’limga oid ilmiy jurnal
FANLARARO INTEGRATSIYA ASOSIDA BO‘LAJAK TIBBIYOT XODIMLARINING DIAGNOSTIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH BO‘YICHA ILMIY TADQIQOTLAR TAHLILI
Mazkur maqolada fanlararo integratsiya asosida bo‘lajak tibbiyot xodimlarining diagnostik kompetensiyalarini rivojlantirishga oid mahalliy va xorijiy tadqiqotlar tahlil qilindi. Diagnostik kompetensiyaning mazmuni, tarkibiy komponentlari, klinik fikrlash va diagnostik qaror qabul qilishdagi o‘rni yoritildi. Fundamental, klinik, laboratoriya-diagnostik va ijtimoiy-gumanitar fanlar o‘rtasidagi integrativ aloqalarning kasbiy bilimlarni yaxlit shakllantirishdagi ahamiyati baholandi. Shuningdek, muammoli ta’lim, klinik vaziyatlar tahlili, keys-stadi, simulyatsion ta’lim, virtual bemorlar, jamoaviy o‘qitish va fanlararo mashg‘ulotlarning imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Tahlil natijalari integrativ ta’lim nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash, klinik belgilarni tizimli baholash, differensial tashxis o‘tkazish va asoslangan qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishini ko‘rsatdi. Maqolada integrativ metodik tizimni takomillashtirishga doir ilmiy-pedagogik xulosalar bayon etildi.
fanlararo integratsiya, tibbiy ta’lim, diagnostik kompetensiya, klinik fikrlash, diagnostik tafakkur, differensial tashxis, integrativ ta’lim, simulyatsion ta’lim, bo‘lajak tibbiyot xodimi
Copyright (c) 2026 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Transformativ pedagogikaning konseptual modeli va ta’limdagi imkoniyatlari
Mazkur maqolada transformativ pedagogikaning nazariy-konseptual asoslari, uning falsafiy-metodologik ildizlari va zamonaviy ta’lim amaliyotidagi pedagogik imkoniyatlari tizimli tahlil qilingan. Tadqiqotda Jek Mezirouning transformativ ta’lim nazariyasi, Pol Freyrening tanqidiy pedagogika konsepsiyasi hamda Devid Kolbning tajribaviy ta’lim modeli o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqilgan. Ilmiy adabiyotlar kontent tahlili, qiyosiy tahlil va sintez metodlaridan foydalangan holda transformativ pedagogikaning asosiy konseptual komponentlari – tanqidiy refleksiya, mazmun sxemalari va mazmun istiqbollarining o‘zgarishi, ratsional dialog hamda perspektiv transformatsiya bosqichlari aniqlangan. Natijalar transformativ yondashuvning o‘quvchi shaxsini faol subyekt sifatida shakllantirishdagi, tanqidiy va mustaqil fikrlashni rivojlantirishdagi hamda ta’lim jarayonini demokratlashtirishdagi salohiyatini ko‘rsatadi. Shuningdek, ushbu paradigmani milliy ta’lim tizimiga tatbiq etishning imkoniyatlari va cheklovlari muhokama qilingan
transformativ pedagogika, transformativ ta’lim nazariyasi, tanqidiy refleksiya, mazmun istiqboli, perspektiv transformatsiya, konstruktivizm, andragogika, ratsional dialog.
Ways of Teaching Vocabulary Using Mobile-Assisted Language Learning (MALL) in English Language Teaching: A Review
Vocabulary knowledge underlies every language skill, yet it remains one of the most time-consuming components of English language teaching (ELT) to develop and sustain. Over the past decade, the near-universal availability of smartphones has turned Mobile-Assisted Language Learning (MALL) into one of the most actively researched avenues for addressing this challenge. This paper presents a narrative review of the ways vocabulary is taught through MALL in ELT, synthesizing peer-reviewed studies, systematic reviews, and meta-analyses published mainly between 2010 and 2026. The review is organized around six broad approaches identified in the literature: digital flashcard and spaced-repetition platforms, messaging- and social-media-mediated instruction, gamified and game-based platforms, adaptive and AI-driven tools, augmented reality applications, and discipline-specific approaches used in English for Specific Purposes (ESP). Drawing on established frameworks from vocabulary acquisition (Nation), the Noticing Hypothesis (Schmidt), Task-Based Learning (Willis), and mobile learning (Stockwell), the review situates empirical findings within a coherent pedagogical rationale. Meta-analytic evidence indicates a generally positive, often large, effect of MALL on vocabulary gains, particularly for interventions sustained beyond ten weeks, alongside consistently positive learner attitudes. The review also identifies recurring barriers–infrastructural constraints, uneven teacher readiness, and a tendency for gamified tools to reward rote recognition over deeper word knowledge–and points to a research base still concentrated in a narrow set of national contexts. The paper closes with practical implications for ELT and ESP practitioners and recommendations for future research, including a call for more longitudinal and regionally diverse studies
mobile-assisted language learning (MALL); vocabulary acquisition; English language teaching; English for Specific Purposes (ESP); gamification; digital flashcards; vocabulary retention.
Bo‘lajak tibbiyot xodimlarining diagnostik kompetensiyalarini rivojlantirishning nazariy asoslari va zamonaviy tendensiyalari: ilmiy adabiyotlar tahlili
Mazkur maqolada bo‘lajak tibbiyot xodimlarining diagnostik kompetensiyalarini rivojlantirishning nazariy asoslari va zamonaviy tendensiyalariga oid xalqaro ilmiy tadqiqotlar tahlil qilindi. Diagnostik kompetensiyaning mazmuni, tarkibiy komponentlari va uni shakllantirishning pedagogik yondashuvlari yoritildi. Klinik fikrlash, diagnostik mulohaza yuritish, fanlararo integratsiya, muammoga asoslangan ta’lim, klinik holatlar tahlili, simulyatsion va raqamli ta’lim texnologiyalarining ahamiyati baholandi. Shuningdek, OSCE, Mini-CEX, SCT va WPBA kabi baholash usullarining imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Tahlil natijalari kompetensiyaga yo‘naltirilgan ta’lim, fanlararo integratsiya va raqamli texnologiyalarning samaradorligini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, ushbu yo‘nalishdagi metodikalarning uzoq muddatli samaradorligi hamda O‘zbekiston tibbiy ta’limi sharoitida olib borilgan tadqiqotlar yetarli emasligi aniqlandi.
diagnostik kompetensiya, bo‘lajak tibbiyot xodimlari, kompetensiyaga asoslangan ta’lim, klinik fikrlash, diagnostik mulohaza, fanlararo integratsiya, simulyatsion ta’lim, raqamli texnologiyalar, tibbiy ta’lim.
“Loyiha - izlanish – rivojlanish” (LIR) modelining konseptual asoslari va tuzilmasi
Ushbu maqolada loyihaviy ta’lim texnologiyasi asosida o‘quvchilarning mustaqil o‘quv-izlanish faoliyatini rivojlantirishga mo‘ljallangan “Loyiha - Izlanish - Rivojlanish” (LIR) modelining konseptual asoslari, nazariy poydevori va tuzilmasi taqdim etilgan. Model Jon Dyuining “tajriba orqali ta’lim”, Lev Vigotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” va Barri Zimmermanning “o‘z-o‘zini tartibga soladigan ta’lim” nazariyalariga tayanadi. Maqolada modelning besh bosqichi, har bir bosqichda o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatining o‘zgarib borishi, “scaffolding” tamoyilining qo‘llanilishi, shuningdek, modelning mavjud xorijiy modellar bilan qiyosiy tahlili keltirilgan. LIR modelining ilmiy yangiligi - scaffolding nisbatining aniq raqamli ifodasi (80:20 → 10:90), 5 mezon × 3 daraja bo‘yicha mustaqillikni baholash tizimi hamda O‘zbekiston maktabi sharoitiga moslashtirilganligi bilan belgilanadi
LIR modeli, loyihaviy ta’lim, mustaqil o‘quv-izlanish faoliyati, scaffolding, fasilitator, refleksiya.
Maktablarda uyali aloqa vositalaridan foydalanishni tartibga solish masalalari
Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida uyali aloqa vositalaridan foydalanishni tartibga solishning pedagogik, psixologik, huquqiy va tashkiliy jihatlari tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida mobil telefonlar ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanayotgan bo‘lsa-da, ulardan nazoratsiz foydalanish o‘quvchilarning diqqatini pasaytirishi, akademik natijalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va ta’lim muhitiga turli xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Maqolada O‘zbekiston Respublikasida maktablarda mobil telefonlardan foydalanishni tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy hujjatlar, xalqaro tajribalar hamda zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosida muammoning yechimlari yoritilgan. Shuningdek, maktablarda mobil qurilmalardan foydalanish bo‘yicha samarali boshqaruv mexanizmlari va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
uyali aloqa vositalari, mobil telefon, maktab ta’limi, ta’lim sifati, raqamli texnologiyalar, pedagogika, ta’lim siyosati, akademik natijalar, axborot xavfsizligi, maktab intizomi
I. Yusupovning “To‘maris” poemasini o‘qitish usullari
Maqolada umumta’lim maktablarda qoraqalpoq adabiyoti darsida she’riy asarlarni o‘qitish haqida so‘z yuritiladi. Bir nechta she’riy parchalar misolga olinadi. Ibroyim Yusupovning “To‘maris” poemasini o‘qitish bo‘yicha metodik tavsiyalar beriladi.
She’riyat, metodika, maktab, Ibroyim Yusupov, lirika, pedagog, darslik
Bo‘lajak pedagog-tarbiyachilar pedagogik mahoratini rivojlantirish modeli
Mazkur maqolada bo‘lajak pedagog-tarbiyachilar pedagogik mahoratini rivojlantirishning nazariy asoslari hamda uni takomillashtirishga qaratilgan pedagogik model yoritilgan. Modelning maqsadli, motivatsion, mazmuniy, faoliyatli va natijaviy komponentlari asoslab berilgan. Tajriba-sinov ishlari natijalari modelning bo‘lajak pedagog-tarbiyachilarning kasbiy kompetensiyasi va pedagogik mahoratini rivojlantirishda samarali ekanligini ko‘rsatadi
pedagogik mahorat, bo‘lajak pedagog-tarbiyachi, kasbiy kompetensiya, pedagogik model, pedagogik texnologiyalar, refleksiv faoliyat, maktabgacha ta’lim.
Tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida biokimyo fanini problemali ta’lim (PBL) texnologiyasi asosida o‘qitish metodikasini takomillashtirish (adabiyotlar sharhi).
Mazkur maqolada tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida biokimyo fanini problemali ta’lim (Problem-Based Learning – PBL) texnologiyasi asosida o‘qitishning nazariy va metodik asoslari tahlil qilingan. Biokimyo fanining murakkab nazariy mazmuni hamda klinik fanlar bilan uzviy bog‘liqligi talabalarni faol o‘quv jarayoniga jalb etadigan zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash zaruratini yuzaga keltiradi. Adabiyotlar tahlili asosida PBL texnologiyasining talabalarning mustaqil ta’lim faoliyati, tanqidiy fikrlashi, klinik tafakkuri va muammolarni hal qilish kompetensiyalarini rivojlantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, biokimyo fanini o‘qitishda PBL texnologiyasidan foydalanishning metodik modeli taklif etilgan. Tadqiqot natijalari PBL yondashuvi biokimyoviy bilimlarni chuqur o‘zlashtirish, nazariya va amaliyot integratsiyasini ta’minlash hamda bo‘lajak shifokorlarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishga xizmat qilishini ko‘rsatdi
biokimyo, problemali ta’lim, PBL, tibbiy ta’lim, klinik tafakkur, kompetensiyaviy yondashuv, muammoli vaziyat, mustaqil ta’lim, innovatsion pedagogika
Autizmga ega bo‘lgan bolalar rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari va ularni pedagogik-psixologik qo‘llab-quvvatlash
Ushbu maqolada autizm spektr buzilishiga ega bo‘lgan bolalar rivojlanishining o‘ziga xos jihatlari, ularning nutqiy, ijtimoiy, emotsional hamda bilish faoliyatidagi farqli tomonlari yoritilgan. Autizmli bolalarning rivojlanishi me’yoriy rivojlanayotgan bolalar bilan qiyosiy tahlil qilinib, ularda uchraydigan asosiy klinik va pedagogik belgilar tahlil etilgan. Shuningdek, autizmli bolalarda muloqot, idrok, fonematik eshitish, nutqni tushunish, noverbal kommunikatsiya va ijtimoiy moslashuv bilan bog‘liq qiyinchiliklar ko‘rib chiqilgan. Maqolada bunday bolalarni erta aniqlash, ta’lim va tarbiya jarayonida individual yondashuvni tashkil etish hamda korreksion-pedagogik ishlarning ahamiyati yoritilgan
autizm, autizm spektr buzilishi, rivojlanish xususiyatlari, nutqiy rivojlanish, kommunikatsiya, ijtimoiy moslashuv, korreksion pedagogika, psixik rivojlanish, logopediya, maxsus pedagogika
Tarixiy tafakkur tushunchasi, mazmun-mohiyati hamda pedagogik asoslari
Mazkur maqolada tarixiy tafakkur tushunchasining mazmun-mohiyati, uning shaxs intellektual rivojlanishidagi o‘rni, tarkibiy komponentlari va pedagogik asoslari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Tarixiy tafakkur o‘tmish voqea va hodisalarini shunchaki bilish emas, balki ularni muayyan tarixiy makon va zamon doirasida anglash, sabab va oqibatlarini aniqlash, turli manbalarni tanqidiy baholash, tarixiy jarayonlarni qiyoslash hamda dalillarga asoslangan xulosa chiqarish qobiliyati sifatida izohlangan. Shuningdek, tarixiy tafakkurni rivojlantirishda tarixiylik, xolislik, tizimlilik, mantiqiylik, muammolilik va fanlararo integratsiya tamoyillarining ahamiyati ochib berilgan. Tarix ta’limi jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, tarixiy manbalar bilan ishlashi, voqealarga turli nuqtai nazardan yondashishi va tarixiy dalillarni asosli talqin qilishi uchun zarur pedagogik shart-sharoitlar yoritilgan
tarixiy tafakkur, tarixiy ong, tarixiy xotira, tarixiy bilim, sabab-oqibat bog‘liqligi, tarixiy manba, tanqidiy fikrlash, pedagogik tamoyil, fanlararo integratsiya.
Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirishni boshqarishning tashkiliy-pedagogik jarayonlari
Ushbu tadqiqot oliy ta’lim muassasalarida sifatni oshirish jarayonlarini samarali boshqarish uchun zarur bo‘lgan tashkiliy va pedagogik shart-sharoitlarni o‘rganadi. Tadqiqotda ta’lim sifatini ta’minlash, strategik boshqaruv va innovatsion o‘qitish hamda o‘rganish amaliyotlarini joriy etishga zamonaviy yondashuvlar o‘rganiladi. Ta’lim natijalarini oshirishda institutsional rahbarlik, professor-o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishi, talabaga yo‘naltirilgan o‘qitish, monitoring va baholash tizimlari hamda manfaatdor tomonlarning ishtirokiga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqotda sifatni doimiy ravishda oshirish va institutsional samaradorlikka hissa qo‘shadigan asosiy tashkiliy tuzilmalar hamda pedagogik omillar aniqlangan. Tadqiqot natijalari ta’lim sifatini oshirish va milliy hamda xalqaro standartlarga javob berish uchun barqaror mexanizmlarni yaratishga intilayotgan oliy ta’lim ma’murlari va o‘qituvchilari uchun amaliy tavsiyalar beradi
oliy ta’lim muassasalari, ta’lim sifati, sifatni oshirish, sifatni boshqarish, tashkiliy sharoitlar, pedagogik sharoitlar, ta’limni boshqarish.
Ko‘zi ojiz talabalarni cholg‘u chalishga o‘rgatishda Brayl notasining o‘rni va pedagogik samaradorligi
Mazkur maqolada ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi talabalarni cholg‘u chalishga o‘rgatishda Brayl notasining o‘rni va pedagogik samaradorligi tahlil qilinadi. Dunyo miqyosida inklyuziv ta’limga e’tibor kuchayib borayotganiga qaramay, ko‘zi ojiz o‘quvchilarni Brayl musiqa notasi orqali cholg‘u chalishga o‘rgatishning o‘ziga xos metodik masalalari, xususan, rubob va dutor kabi milliy cholg‘ular bo‘yicha, hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan. Tadqiqotning maqsadi ko‘zi ojiz talabalarda cholg‘u ijrochiligi ko‘nikmalarini rivojlantirishda Brayl notasi va innovatsion texnologiyalarning pedagogik samaradorligini aniqlash hamda ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadqiqot tarixiy-pedagogik adabiyotlarning nazariy tahliliga, empirik metodlarga (ixtisoslashtirilgan musiqa maktablarida kuzatish, suhbat va darslarni monitoring qilish) hamda to‘plangan materialni sharhlashning analitik metodlariga tayanadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Brayl musiqa notasi taktil idrok, eshitish xotirasi va motor koordinatsiyasini birlashtiruvchi murakkab metodik vosita sifatida namoyon bo‘ladi, bosqichma-bosqich o‘qitish metodikasi hamda integrativ “Brayl-Audio-Ijro-Tahlil” modeli esa o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini, musiqiy xotirasini va motivatsiyasini sezilarli darajada mustahkamlaydi. Maqolada xulosa qilinishicha, Brayl notasi ko‘zi ojiz talabalarni cholg‘u ijrochiligiga o‘rgatishda samarali pedagogik vosita bo‘lib, uni milliy cholg‘ularni o‘qitishga hamda inklyuziv ta’lim amaliyotining kengroq doirasiga tatbiq etish tavsiya etiladi.
Brayl musiqa notasi; ko‘zi ojiz talabalar; cholg‘u ijrochiligiga o‘rgatish; inklyuziv ta’lim; maxsus pedagogika; mustaqil ta’lim; musiqiy xotira; musiqa ta’limida yordamchi texnologiyalar
Talaba-qizlarda sun’iy intellekt savodxonligi va liderlik kompetensiyalarini integratsiyalashgan holda rivojlantirish texnologiyasi
Ushbu tadqiqot oliy ta’limda talaba-qizlarning sun’iy intellekt (SI) tizimlarini o‘zlashtirish jarayonini boshqarishda liderlikni boshqarish nazorati nazariyasini qo‘llash usullarini tahlil qiladi. Tadqiqotda liderlikni boshqarish tamoyillari SI asosidagi ta’lim bilan integratsiyalashgan holda talaba-qizlarning texnologik kompetensiyasi, tanqidiy fikrlashi, axloqiy mas’uliyati va liderlik ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. So‘nggi ilmiy adabiyotlar sifat tahlili asosida samarali yondashuvlar aniqlangan. Natijalar strategik yo‘naltirish, uzluksiz monitoring, mentorlik va ma’lumotlarga asoslangan teskari aloqa talaba-qizlarning SI texnologiyalaridan samarali foydalanishini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatdi. Tadqiqot oliy ta’lim muassasalari uchun talaba-qizlar liderligini barqaror rivojlantirishga xizmat qiluvchi integratsiyalashgan modelni taklif etadi.
sun’iy intellekt, liderlikni boshqarish nazorati nazariyasi, talaba-qizlar, liderlik kompetensiyalari, oliy ta’lim.
Педагогические и психологические основы формирования компетенций в сфере фриланса у учащихся общеобразовательных школ
В статье исследуются теоретические и практические аспекты формирования фрилансерских компе- тенций у учащихся общеобразовательных школ в условиях цифровизации образования. Авторами определена структура фрилансерской компетентности, включающая информационно-коммуникационный, коммуникативный, креативный и социальный компоненты. На основе комплекса методов (анализа литературы, педагогического наблюдения, анкетирования) обоснована эффективность интеграции проектного обучения и интерактивных тех- нологий в цифровую образовательную среду школы. Особое внимание уделено психологическим факторам фор- мирования субъектности, ответственности и внутренней учебной мотивации школьников
фриланс, фрилансерские компетенции, цифровая образовательная среда, проектное обу- чение, soft skills, субъектность, общеобразовательная школа
Matematika ta’limida steam loyihalarini tashkil etishning nazariy-metodik modeli
Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim matematika darslari uchun STEAM loyihalarini rejalashtirish, amalga oshirish va baholashning nazariy-metodik modeli ishlab chiqilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi matematik ta’lim natijalari, fanlararo integratsiya, muhandislik loyihalari hamda mezonli baholash tizimini yagona metodik model asosida uyg‘unlashtirishdan iborat. Tadqiqot doirasida 2026-yil 18-iyul holatiga ko‘ra ERIC ma’lumotlar bazasi, rasmiy ilmiy nashriyot platformalari, DOI metama’lumotlari, OAK materiallari, milliy pedagogik nashrlar va amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar bo‘yicha maqsadli narrativ qidiruv amalga oshirildi. Dastlab aniqlangan 39 ta manbadan mavzuga mosligi va ilmiy sifat mezonlari asosida 21 ta manba tanlab olindi. Kontent- tahlil, qiyosiy tahlil, tizimlashtirish va pedagogik modellashtirish metodlari asosida to‘rt blokli metodik model, sakkiz bosqichli algoritm hamda 100 ballik mezonli baholash rubrikasi ishlab chiqildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi matematika fanining STEAM ta’limidagi integrativ “yadro” vazifasini asoslash hamda metodik model, kompetensiyalar va kuzatiladigan natijalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni matritsa ko‘rinishida ifodalash bilan tavsiflanadi. Taklif etilgan model empirik samaradorligi isbotlangan yechim emas, balki ekspert baholashi va pedagogik tajriba-sinov ishlarini tashkil etish uchun nazariy-metodik asos sifatida tavsiya etiladi.
STEAM ta’limi, matematika metodikasi, loyiha faoliyati, matematik modellashtirish, fanlararo integratsiya, adabiyotlar tahlili, metodik model, mezonli baholash
Epistemik tafakkurning ilmiy tadqiqot kompetensiyalarini shakllantirishdagi o‘rni
Ushbu maqolada epistemik tafakkurning bo‘lajak pedagoglarda ilmiy tadqiqot kompetensiyalarini shakllantirishdagi o‘rni yoritilgan. Epistemik tafakkur bo‘lajak pedagoglarning bilim manbalari, ularning ishonchliligi, asoslanganligi hamda qo‘llanilish imkoniyatlarini tanqidiy baholash qobiliyati sifatida talqin etiladi. Tadqiqotda epistemik tafakkurning ilmiy muammolarni o‘rganish, tadqiqot savollarini shakllantirish, ma’lumotlarni tahlil qilish, dalillarga asoslangan xulosalar chiqarish va ilmiy qarorlar qabul qilish jarayonlaridagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, bo‘lajak pedagoglarning ilmiy-tadqiqot faoliyatida epistemik tafakkurni rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari hamda samarali metod va usullari ko‘rib chiqilgan.
epistemik tafakkur, ilmiy tadqiqot kompetensiyasi, bo‘lajak pedagog, tanqidiy fikrlash, ilmiy izlanish, tadqiqot metodologiyasi, refleksiya, kasbiy kompetensiya
Hozirgi jamiyat sharoitida yosh kelin-kuyovlarning yangi oilaviy muhitga moslashuv jarayoni
Mazkur maqolada zamonaviy jamiyat sharoitida yosh kelin-kuyovlarning nikohdan keyingi davrda yangi oilaviy muhitga moslashuv jarayoni psixologik va sotsiologik yondashuvlar asosida kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotda yosh oilalarda moslashuv jarayonining mazmuni, bosqichlari hamda unga ta’sir etuvchi individual, ijtimoiy va madaniy omillar ilmiy jihatdan yoritilgan. Shuningdek, psixologik moslashuv doirasida emotsional barqarorlik, o‘zaro muloqot, oilaviy rollar va mas’uliyatlarni qabul qilish jarayonlari tahlil etilgan. Sotsiologik moslashuv oilaviy qadriyatlar, gender rollari, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimi hamda jamiyat me’yorlari bilan uzviy bog‘liqlikda o‘rganilgan. Maqolada yosh kelin-kuyovlar duch keladigan asosiy muammolar va ziddiyatlarning oilaviy barqarorlikka ta’siri ochib berilib, moslashuv jarayonini samarali tashkil etishga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
yosh oila, oilaviy moslashuv, psixologik moslashuv, sotsiologik moslashuv, oilaviy munosabatlar, emotsional barqarorlik, gender rollari, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash.
MELQO modeli asosida 6-7 yoshli bolalarda ikkinchi tilni o‘rganish jarayonida tasavvur rivojlanganligini baholash metodikasi
Mazkur maqolada 6-7 yoshli bolalarda ikkinchi (ingliz) tilni o‘rganish jarayonida tasavvurning rivojlanganlik darajasini baholashda MELQO (Measuring Early Learning Quality and Outcomes) xalqaro baholash modelining pedagogik imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda maktabgacha tayyorlov yoshidagi bolalarning til kompetensiyalari, tasavvur, assotsiativ va kreativ fikrlash ko‘nikmalarini kompleks diagnostika qilish mezonlari ishlab chiqilgan. Shuningdek, “Ilm yo‘li” variativ dasturi asosida tashkil etilgan ta’lim jarayonida MELQO indikatorlarini qo‘llash samaradorligi tajriba-sinov ishlari orqali asoslab berilgan. Olingan natijalar MELQO modeli asosida amalga oshirilgan baholash bolalarning ikkinchi tilni o‘zlashtirish darajasini aniqlash bilan birga ularning tasavvuri va kreativ fikrlashining rivojlanish dinamikasini ham ishonchli baholash imkonini berishini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ikkinchi tilni o‘qitish metodikasini takomillashtirish hamda bolalarning kognitiv rivojlanishini baholash tizimini rivojlantirishda muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.
MELQO, maktabgacha ta’lim, ikkinchi til, ingliz tili, tasavvur, kreativ fikrlash, diagnostika, baholash, til kompetensiyasi, 6–7 yoshli bolalar
XXI asr kompetensiyalarini boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida shakllantirishda texnologiya fani roli
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida XXI asr kompetensiyalarini shakllantirishda texnologiya fanining pedagogik salohiyati ilmiy-nazariy va metodik jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda kompetensiyaviy yondashuv asosida texnologiya fanining o‘quv jarayonidagi o‘rni hamda uning o‘quvchilarda kreativlik, tanqidiy fikrlash, hamkorlikda ishlash, samarali muloqot va raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, ta’lim jarayonida STEAM yondashuvi, loyiha asosida o‘qitish va amaliy faoliyatni integratsiyalashning pedagogik samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari texnologiya fani boshlang‘ich ta’limda XXI asr kompetensiyalarini shakllantirishning muhim pedagogik vositasi ekanligini tasdiqlaydi.
texnologiya fani, XXI asr kompetensiyalari, boshlang‘ich ta’lim, kreativ fikrlash, tanqidiy fikrlash, hamkorlik, kommunikativ kompetensiya, raqamli kompetensiya, STEAM, loyiha asosida o‘qitish
Oliy ta’limda jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining raqamli savodxonligini oshirishning pedagogik asoslari tahlili
Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida faoliyat yuritayotgan jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining raqamli savodxonligini rivojlantirishning pedagogik asoslari tahlil qilingan. Raqamli savodxonlik texnik ko‘nikmalar majmui sifatida emas, balki raqamli resurslarni tanlash, harakat faoliyatiga oid ma’lumotlarni tahlil qilish, raqamli baholashni amalga oshirish, axborot xavfsizligini ta’minlash va refleksiv faoliyatni integratsiyalovchi kasbiy kompetensiya sifatida talqin etilgan. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy taqqoslash, kontent-tahlil hamda pedagogik modellashtirish metodlaridan foydalanilgan. DigCompEdu va TPACK konseptual yondashuvlari jismoniy tarbiya fanining amaliy-harakatli xususiyatlariga moslashtirilgan. Tadqiqot natijasida umumiy AKT kurslarining ustunligi, amaliy topshiriqlarning yetishmasligi, ma’lumotlar savodxonligining past darajasi hamda metodik ta’minotdagi tafovutlar asosiy muammolar sifatida aniqlangan. Ularni bartaraf etish maqsadida “Tashxis - Maqsadli modul - Amaliy loyiha - Refleksiya - Monitoring” pedagogik modeli taklif etilgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi raqamli savodxonlikning oltita tarkibiy komponenti hamda ularni rivojlantirish mexanizmlarining yagona pedagogik tizim asosida nazariy va metodik jihatdan asoslab berilganligidadir.
raqamli savodxonlik, jismoniy tarbiya o‘qituvchisi, oliy ta’lim, DigCompEdu, TPACK, raqamli baholash, kasbiy rivojlanish, pedagogik model.
Англоязычные заимствования в современном русском языке: функции и механизмы адаптации
В статье исследуются функциональные причины распространения англоязычных заимствований и основные механизмы их адаптации в современном русском языке. Цель работы состоит в разграничении функ- ционально мотивированных и стилистически избыточных англицизмов с учётом их номинативной, терминологи- ческой и экспрессивной роли. Материал исследования представлен пилотной выборкой из 36 единиц, употребля- ющихся в цифровой, профессиональной, медиакоммуникации и повседневной речи. Применены описательный, контекстуальный, компонентный, словообразовательный и количественный методы. Установлено, что наиболее многочисленную группу составляют единицы цифровой коммуникации (38,9 %), а 88,9 % исследованных слов демонстрируют способность включаться в русскую систему словоизменения. Показано, что закрепление заим- ствования определяется не только отсутствием русского наименования, но и семантической дифференциацией, речевой экономией, частотностью и доступностью для адресата. Научная новизна заключается в применении трёхкритериальной модели оценки функциональной оправданности англицизмов: наличие номинативной лакуны, смысловое отличие от русского аналога и коммуникативная понятность. Практическая значимость результатов связана с возможностью их использования в курсах современного русского языка, лексикологии, культуры речи и медиалингвистики.
англицизм, заимствование, современный русский язык, лексическая адаптация, языковая норма, медиакоммуникация, лингвоэкология.
Qisqa masofaga yuguruvchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligini rivojlantirishda kompleks mashg‘ulot vositalarining samaradorligi
Mazkur maqola qisqa masofaga yuguruvchilarning tezkorlik, tezkor-kuch va maxsus tezkor chidamlilik ko‘rsatkichlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan tajriba mashg‘ulot dasturining pedagogik samaradorligini aniqlashga bag‘ishlangan. Tadqiqotda pedagogik kuzatuv, pedagogik testlash, pedagogik tajriba hamda matematik-statistik tahlil usullaridan foydalanildi. Ishtirokchilar tajriba guruhi va nazorat guruhiga ajratilib, ularning jismoniy tayyorgarligi 30 metrga past startdan yugurish, 30 metrga kelib yugurish, 60 metrga past startdan yugurish, 150 va 300 metrga yugurish hamda turgan joydan uzunlikka sakrash testlari yordamida baholandi. Natijalar maxsus sprint mashqlari va tezkor-kuch vositalarini maqsadli uyg‘unlashtirish qisqa masofaga yuguruvchilarning jismoniy tayyorgarligini samarali rivojlantirishini ko‘rsatdi.
qisqa masofaga yugurish, sprinter, jismoniy tayyorgarlik, tezkorlik, maksimal tezlik, tezkor-kuch tayyorgarligi, portlovchi kuch, tezkor chidamlilik, pedagogik tajriba, tajriba guruhi, nazorat guruhi, statistik ishonchlilik
RANG KONSEPTLARINI O‘QITISHGA OID XALQARO TADQIQOTLAR TAHLILI: ILMIY BO‘SHLIQLAR VA METODOLOGIK ISTIQBOLLAR
Mazkur maqolada rang konseptlarini o‘qitish va lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirish masalasiga bag‘ishlangan 34 ta xalqaro va mahalliy tadqiqot tizimli adabiyotlar sharhi (Systematic Literature Review) metodi asosida tahlil qilingan. Tahlil uchun 2015-2025-yillarda Web of Science, Scopus, Google Scholar hamda OAK ro‘yxatiga kiritilgan ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar saralab olindi. Har bir tadqiqot metodologiyasi, tadqiqot konteksti, asosiy natijalari va mavzu doirasidagi ilmiy bo‘shliqlar mezonlari asosida o‘rganilib, tematik guruhlarga ajratildi. Tadqiqot natijalari mavjud ishlarning asosiy qismi (85%) oliy ta’lim muassasalari sharoitida amalga oshirilganligini, umumta’lim maktablari o‘quvchilarida rang konseptlari orqali lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirish masalasi esa yetarli darajada tadqiq etilmaganligini ko‘rsatdi. Shuningdek, tahlil qilingan manbalarda rang konseptlari lingvomadaniy kompetensiyani rivojlantirishning alohida va mustaqil birligi sifatida ko‘rib chiqilmagan. Bundan tashqari, o‘zbek va ingliz madaniy muhitlari kesimida mazkur yo‘nalishga oid empirik tadqiqotlar deyarli uchramaydi. Aniqlangan uch tomonlama ilmiy bo‘shliq - maktab kontekstining yetarlicha o‘rganilmaganligi, rang konseptlarining lingvomadaniy birlik sifatida tadqiq etilmaganligi hamda o‘zbek-ingliz madaniy muhitida empirik izlanishlarning mavjud emasligi - dissertatsiya tadqiqotining ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyatini asoslaydi. Mazkur maqola o‘zbek umumta’lim maktablarining yuqori sinf o‘quvchilarida (9-11-sinflar) rang konseptlari vositasida lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirish metodikasini takomillashtirishga qaratilgan keyingi empirik tadqiqotlar uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
rang konsepti, lingvomadaniy kompetensiya, tizimli adabiyotlar sharhi, madaniyatlararo kommunikatsiya, ilmiy bo‘shliq, o‘zbek maktabi, metodologik tahlil.
Моделирование текста как средство развития речи младших школьников: сопоставительный анализ отечественных и зарубежных исследователей
В статье рассматривается моделирование текста как эффективное средство развития связной речи младших школьников. Представлен сравнительный анализ отечественных и зарубежных подходов к использо- ванию моделей текста в обучении. Выявлены достоинства и ограничения различных методик, определены пер- спективы их интеграции в современную систему образования
моделирование текста, развитие речи, младшие школьники, связная речь, текстовая деятель- ность, когнитивное развитие.
Zamonaviy ta’lim muassasalarida axborot-pedagogik ma’lumotlar bazasini yaratish va oʻquv jarayonini monitoring qilishda undan samarali foydalanish metodikasi
Tadqiqot zamonaviy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayoni sifatini oshirish, talaba va o‘quvchilarning raqamli izlarini (logs, clicks) tahlil qilish hamda monitoring tizimini avtomatlashtirish muammolariga bag‘ishlangan. Ishda xalqaro Learning Analytics (ta’lim analitikasi) hamda mahalliy pedagogik tizimlarni axborotlashtirish konsepsiyalari integratsiyasi asosida Axborot-pedagogik ma’lumotlar bazasi (APMB) ning konseptual modeli ishlab chiqilgan
pedagogik kontekst ma’lumotlar bazasi, monitoring, metodika, axborot.
Bo‘lajak surdopedagoglarni tayyorlashda innovasion surdo-texnologiyalar, neyro-trenajyorlar va faol praksiologik metodlarning interaktiv sinergiyasini joriy etish
Mazkur maqolada bo‘lajak surdopedagoglarni oliy ta’lim bosqichida tayyorlash tizimini modernizatsiya qilish, ularning kasbiy tayyorgarligi sifatini oshirish hamda integrativ-praksiologik kompetensiyalarini rivojlantirishning ilmiy-metodik asoslari yoritilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi oliy ta’lim jarayoniga innovatsion raqamli surdo-texnologiyalar, bosh miyaning kognitiv faolligini faollashtiruvchi neyro-trenajyorlar hamda amaliy faoliyat samaradorligini oshiruvchi praksiologik metodlarning interaktiv integratsiyasiga asoslangan o‘quv modelini ishlab chiqish va uning pedagogik samaradorligini asoslashdan iborat. Tadqiqot natijalari mazkur yondashuv bo‘lajak surdopedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, amaliy ko‘nikmalarini takomillashtirish hamda inklyuziv ta’lim muhitida samarali faoliyat yuritish imkoniyatlarini kengaytirishini ko‘rsatadi.
surdopedagogika, oliy ta’lim, raqamli surdo-texnologiyalar, neyro-trenajyorlar, praksiologik metodlar, kasbiy kompetensiya, kognitiv faoliyat, sensor deprivatsiya.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurini rivojlantirishda interaktiv raqamli o‘yinlar va vizualizatsiya texnologiyalaridan foydalanish metodikasi
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy va kognitiv tafakkurini rivojlantirishda zamonaviy interaktiv raqamli o‘yinlar hamda vizualizatsiya texnologiyalaridan tizimli foydalanish metodikasini ishlab chiqish va uning pedagogik samaradorligini amaliy jihatdan isbotlashdan iborat.
boshlang‘ich ta’lim, mantiqiy tafakkur, raqamli o‘yinlar, vizualizatsiya texnologiyalari, kognitiv rivojlanish, pedagogik eksperiment, o‘qitish metodikasi, tarbiyaviy ahamiyat.
Bo‘lajak oligofrenopedagoglar--ning praksiologik tayyorgarligining tarkibiy tuzilmasi
Mazkur maqolada bo‘lajak oligofrenopedagoglarning praksiologik tayyorgarligining nazariy asoslari hamda tarkibiy tuzilmasi ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilingan. Praksiologik tayyorgarlikning mohiyati, uning pedagogik faoliyat samaradorligini ta’minlashdagi o‘rni, shuningdek, motivatsion, kognitiv, operatsion-faoliyat va refleksiv komponentlarining mazmuni yoritilgan. Tadqiqotda mazkur komponentlarning o‘zaro integratsiyasi bo‘lajak oligofrenopedagoglarning korreksion-pedagogik faoliyatga kasbiy tayyorgarligini shakllantirishdagi ilmiy-amaliy ahamiyati asoslab berilgan
praksiologik tayyorgarlik, bo‘lajak oligofrenopedagog, tarkibiy komponentlar, motivatsion komponent, kognitiv komponent, operatsion-faoliyat komponenti, refleksiv komponent, kasbiy kompetensiya, maxsus pedagogika, oliy pedagogik ta’lim.
Shaxsning o‘zini anglash jarayonida refleksiyaning psixologik mohiyati
Mazkur maqolada shaxsning o‘zini anglash jarayonida refleksiyaning psixologik mohiyati nazariy jihatdan tahlil qilingan. O‘zini anglash shaxsning o‘z imkoniyatlari, ehtiyojlari, qadriyatlari, hissiy holatlari, xulq-atvori hamda ijtimoiy mavqei to‘g‘risidagi tasavvurlarini shakllantiruvchi murakkab psixologik jarayon sifatida yoritilgan. Refleksiya mazkur jarayonning ichki psixologik mexanizmi sifatida insonning o‘z fikrlari, kechinmalari, motivlari va faoliyati natijalarini tahlil qilishi, baholashi hamda qayta tashkil etishini ta’minlovchi omil ekanligi asoslangan. Tadqiqotda nazariy tahlil, qiyosiy tahlil, umumlashtirish va tizimlashtirish metodlaridan foydalanildi. Olingan natijalar refleksiyaning kognitiv, emotsional, motivatsion, ijtimoiy va regulyativ komponentlari shaxsning o‘zini anglash jarayonining yaxlitligini ta’minlashini ko‘rsatdi. Shuningdek, konstruktiv refleksiya va samarasiz ruminatsiya o‘rtasidagi psixologik farqlar ochib berildi. Tadqiqot yakunida refleksiya shaxsiy o‘sish, adekvat o‘zini baholash, mas’uliyatli qaror qabul qilish hamda ichki tajribani mazmunli talqin etishning muhim psixologik sharti ekanligi xulosalandi.
shaxs, o‘zini anglash, refleksiya, refleksivlik, “Men” konsepsiyasi, o‘zini baholash, metakognitsiya, insayt, ruminatsiya, o‘zini boshqarish.