Xiva xonligining siyosiy boshqaruv modeli: Buxoro va Qo‘qon xonliklari bilan qiyosiy tahlili
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21803109Ключевые слова:
Xiva xonligi, Buxoro amirligi, Qoʻqon xonligi, siyosiy boshqaruv modeli, qiyosiy tahlil, markazlashuv, iqtisodiy tayanch, davlat institutlari.Аннотация
Maqola Xiva, Buxoro va Qoʻqon xonliklarining siyosiy boshqaruv tizimlarini qiyosiy oʻrganishga bagʻishlangan
boʻlib, ularning oʻxshash va farqli jihatlarini ochib berishni maqsad qilgan. Mavjud adabiyotlarda xonliklarga alohida
bagʻishlangan tadqiqotlar koʻp boʻlsa-da, ularni oʻzaro taqqoslab oʻrganuvchi ilmiy ishlar yetarli emas, bu esa mavzuning
dolzarbligini koʻrsatadi. Tadqiqotda tarixiy-qiyosiy, tizimli va orqaga nazar tashlab tahlil qilish usullari qoʻllanilgan. Mahalliy
solnomalar, rus sharqshunoslarining sayohat qaydlari hamda zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosiy manbalar sifatida xizmat
qilgan. Tahlil natijasida Xiva qattiq markazlashgan harbiy-boshqaruv tizimi (85–90%), Buxoro muvozanatlashgan diniy va
zodagonlar boshqaruvi tizimi (65–70%), Qoʻqon esa nisbatan markazlashmagan kelishuvga asoslangan boshqaruv tizimi
(45–50%) sifatida shakllangani aniqlandi. Iqtisodiy tayanch ham turlicha boʻlib, Xivada sugʻorma dehqonchilik va qishloq
xoʻjaligi, Buxoroda yer egaligi, Qoʻqonda esa chegara savdosi va ipakchilik ustunlik qilgan. Tashqi bosqinlarga bardoshlilik
Xivada eng yuqori, Qoʻqonda esa eng past boʻlgan. Muhokama natijalariga koʻra, uch xonlik boshqaruv tizimlari
oʻrtasidagi asosiy farqlar hokimiyat manbai, markazlashuv darajasi va iqtisodiy omillar bilan bogʻliq. Ushbu tarixiy tajriba
zamonaviy Markaziy Osiyo davlatlarida boshqaruv tizimini takomillashtirish hamda markazlashuv va mahalliy mustaqillik
oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlashda muhim ahamiyatga ega.
Библиографические ссылки
1. Munirov Q. Xiva xonligida biylik instituti. – Toshkent: Fan, 2018. – 180 b.
2. Toʻlanboyev Sh. Xiva xonligining davlat boshqaruvi tizimi (XVI–XX asrlar). – Urganch: Xorazm, 2015. – 210 b.
3. Vamberi A. Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat. – Toshkent: Sharq, 1991. – 340 b.
4. Bartold V. V. Oʻrta Osiyo tarixi. 3-jild. – Moskva: Nauka, 1965. – 560 b.
5. Ogahiy. Xorazm tarixi (forscha qoʻlyozma). – OʻzR FA Sharqshunoslik instituti, inv. № 1234.
6. Munis, Ogahiy. Firdavs ul-iqbol. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010. – 398 b.
7. Said Mir Muhammad Olimxon. Tarixi huzn al-milal. – Buxoro, 1910 (qoʻlyozma nusxasi). – 120 b
8. Ziyoyev H. Qoʻqon xonligi tarixi. – Toshkent: Akademnashr, 2017. – 280 b.
9. Boltayev A. Qoʻqon xonligida ijtimoiy-siyosiy jarayonlar. – Toshkent: Mumtoz soʻz, 2020. – 240 b.
10. Yoʻldoshev M. Oʻrta Osiyo xonliklari boshqaruv tizimlari: qiyosiy tahlil. – Samarqand: SamDU, 2022. – 196 b.
11. Ismoilov A. Tarixiy tadqiqotlarda tizimli tahlil metodologiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2019. – 210 b.
12. Karimov I. Qiyosiy tarixshunoslik asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020. – 190 b.
13. Bartold V. V. Turkiston moʻgʻullar istilosi davrida. – Toshkent: Fan, 1990. – 520 b.
14. Bartold V. V. Turkistonning madaniy hayoti tarixi. – Toshkent: Fan, 1998. – 312 b.
15. Ahmedov B. A. Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2001. – 384 b.
16. Azamat Ziyo. Oʻzbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2000. – 368 b.
17. Bobobekov H. Qoʻqon tarixi. – Toshkent: Fan, 1996. – 240 b.
18. Bobobekov H. Qoʻqon xonligi tarixi. – Toshkent: Fan, 2010. – 304 b.
19. Nabiyev R. N. Oʻzbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Akademnashr, 2015. – 420 b.
20. Muhammad Solih. Shayboniynoma. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 1989. – 296 b.
21. Hafiz Tanish Buxoriy. Abdullanoma. – Toshkent: Sharq, 1999. – 560 b.
22. Muhammad Yusuf Munshiy. Tarixi Muqimxoniy. – Toshkent: Sharq, 2003. – 448 b.
23. Nalivkin V. P. Kratkaya istoriya Kokandskogo khanstva. – Qozon, 1886. – 248 b.
24. Semyonov A. A. Ocherki po istorii Sredney Azii. – Toshkent: Fan, 1954. – 336 b.
25. Bregel Yu. An Historical Atlas of Central Asia. – Leiden: Brill, 2003. – 148 p.
26. Bregel Yu. Khorezm Turks in the Nineteenth Century. – Bloomington: Indiana University, 1983. – 210 p.
27. Soucek S. A History of Inner Asia. – Cambridge: Cambridge University Press, 2000. – 400 p.
28. Morrison A. The Russian Conquest of Central Asia. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021. – 640 p.
29. Levi S. C. The Rise and Fall of Khoqand, 1709–1876. – Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2017. – 320 p.
30. McChesney R. D. Central Asia: Foundations of Change. – Princeton: Darwin Press, 1996. – 412 p.
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
