Ratsional turmush tarzi: nazariy poydevor, psixologik mexanizmlar va amaliy strategiyalar
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18433604Ключевые слова:
ratsionallik, ratsional turmush tarzi, struktural ratsionallik, substansial ratsionallik, rejalashtirilgan xulq-atvor nazariyasi (TPB), o‘zini belgilash nazariyasi (SDT), sog‘liq e’tiqod modeli (HBM), ijtimoiy kognitiv nazariya (SCT), transteoretik model (TTM), emotsional intellekt, odat shakllanishi, neyroplastiklik, ratsionalizatsiya, ijtimoiy kapital, SMART maqsadlar, xulqiy “nudge”, axborot/raqamli gigiyena, barqaror (ekologik) yashash, ish–hayot muvozanatiАннотация
Maqolada “ratsional turmush tarzi” tushunchasi fanlararo nuqtai nazardan tahlil qilinadi hamda uning sog‘liq,
farovonlik va samaradorlikni oshirishga qaratilgan ongli, dalillarga tayangan qarorlar majmui ekanligi asoslanadi. Falsafiy
(Aristotel, Kant; struktural va substansial ratsionallik), psixologik (rejalashtirilgan xulq-atvor nazariyasi - TPB, o‘zini belgilash
nazariyasi - SDT, sog‘liq e’tiqod modeli - HBM, ijtimoiy kognitiv nazariya - SCT, transteoretik model - TTM; emotsional
intellekt, metakognitsiya), sotsiologik (ratsional tanlov, ratsionalizatsiya, ijtimoiy kapital) hamda sog‘liqni saqlash (neyroplastiklik,
odatshunoslik) yondashuvlari o‘zaro qiyoslanadi. Odat shakllanishining vaqt jadvallari, “signal–odat–mukofot”
halqasi, SMART maqsadlar, monitoring va “nudge” kabi amaliy vositalar orqali izchil xulqiy o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlash
yo‘llari ko‘rsatiladi. Shuningdek, raqamli muhitda axborot gigiyenasi, ekologik barqarorlik va ish–hayot muvozanati
kabi zamonaviy omillar yoritiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ratsional turmush tarzi kognitiv, xulqiy, emotsional, axloqiy,
ijtimoiy va ekologik tarkibiy qismlarning integratsiyasiga tayanadi hamda ta’lim, madaniyat va siyosiy institutlar ushbu
integratsiyani barqarorlashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynashi ta’kidlanadi
Библиографические ссылки
1. Ajzen I. The theory of planned behavior // Organizational Behavior and Human Decision Processes. – 1991. – Vol. 50,
№ 2. – P. 179–211.
2. Karimova N. Shaxs rivojida motivatsiya va ratsional qaror qabul qilish jarayonlari. – Toshkent : O‘zbekiston Milliy universiteti
nashriyoti, 2019. – 156 b.
3. Knauff M., Spohn W. (Eds.). The handbook of rationality. – Cambridge, MA : MIT Press, 2021. – 742 p.
4. Prochaska J. O., DiClemente C. C. Stages and processes of self-change of smoking: Toward an integrative model of
change // Journal of Consulting and Clinical Psychology. – 1983. – Vol. 51, № 3. – P. 390–395.
5. Qodirov M. O‘rta asr yaqin va O‘rta Sharq xalqlari naturfalsafasi [Elektron resurs]. – Kirish rejimi: e-library.sammu.uz
6. Raximov B. X. Talaba yoshlarning ilmiy tadqiqot ishlariga yo‘naltirishning ijtimoiy-pedagogik asoslari : monografiya. –
Toshkent : Fan, 2007. – B. 11–20.
7. To‘raeva M. Pedagogik psixologiyada odat va xulq-atvor nazariyalari. – Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 2020. – 168 b.
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
