O‘qish savodxonligi mashg‘ulotlarida ertak va maqollardan foydalanish orqali o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish

Аннотация

Ushbu maqolada o‘qish savodxonligi mashg‘ulotlarida ertak va maqollardan foydalanish orqali boshlang‘
ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish masalasi ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil
qilinadi. Hozirgi ta’lim jarayonida o‘quvchilarni mustaqil fikrlovchi, tahlil qiluvchi, mantiqan asoslay oladigan sub’ekt sifatida
shakllantirish umumiy o‘rta ta’limning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. O‘qish savodxonligi fani ushbu maqsadga
erishishda matn ustida fikrlashni, mantiqiy xulosaga kelishni, dalillashni, mazmunni tushunish va qayta ishlashni shakllantiruvchi
yetakchi fanlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Mazkur jarayonda xalq og‘zaki ijodi, xususan, ertak va maqollar o‘quvchilarning
tafakkurini faollashtiruvchi, ularni umumlashtirish, qiyoslash hamda sabab–oqibat munosabatlarini anglashga
o‘rgatuvchi muhim metodik vosita sifatida ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotning nazariy asosini o‘quv matnlarini tushunish, mantiqiy tafakkurni rivojlantirish va axborotni qayta ishlashga oid
psixolingvistik hamda pedagogik konsepsiyalar tashkil etadi. Xalq og‘zaki ijodi namunalari mazmunidagi obrazlar tizimi,
syujetning mantiqiy ketma-ketligi, qahramonlarning xarakteri hamda harakatlarning sabab–natija bog‘liqligi o‘quvchilarda
tahliliy fikrlash mexanizmlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Ertaklardagi voqea rivoji, muammo va uning yechimi
o‘quvchilarni kuzatish, taxmin qilish hamda ehtimoliy vaziyatlarni tahlil qilishga undaydi. Maqollar esa siqilgan, umumlashtirilgan
fikr shakli bo‘lgani sababli o‘quvchilardan mazmunni ochish, yashirin ma’noni topish va mantiqiy umumlashtirish
ko‘nikmalarini talab qiladi. Shu bois ertak va maqollardan o‘rinli foydalanish o‘quvchilarning inferensial o‘qish, kontekstual
fikrlash, sabab–oqibat munosabatlarini aniqlash hamda xulosa chiqarish qobiliyatlarini rivojlantirishga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada ertak va maqollar asosida mantiqiy fikrlashni rivojlantirishning samarali metodlari – muammoli
savollar berish, matn syujetini tahlil qilish, personajlar harakatini mantiqiy baholash, maqollardagi umumiy g‘oyani hayotiy
vaziyatlar bilan solishtirish, qiyoslash asosida fikr yuritish, taxminiy o‘qish, mantiqiy zanjir tuzish hamda matnning kompozitsion
tuzilishini aniqlash kabi usullar ilmiy asoslangan holda ochib beriladi. Shuningdek, ertak va maqollar asosida
tuzilgan mashqlar tizimi o‘quvchilarda mantiqiy operatsiyalar – tahlil, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, kategoriyalash
va sabab–oqibatni aniqlash – faoliyatini yangi bosqichga ko‘tarishi isbotlab beriladi. Tadqiqot natijalari ertak va maqollarni
o‘qish savodxonligi darslarida tizimli hamda maqsadli qo‘llash boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash darajasini
oshirish, matnni tushunish jarayonida faol kognitiv strategiyalarni shakllantirish, shuningdek, o‘quvchilarni mustaqil
fikrlashga yo‘naltirishda samarali omil ekanini ko‘rsatadi. Ushbu metodika o‘qish savodxonligi kompetensiyalarini rivojlantirish,
o‘quvchilarning tafakkur faoliyatini faollashtirish, matn bilan ishlash malakasini chuqurlashtirish hamda xalq og‘zaki
ijodi materiallaridan samarali foydalanishning amaliy mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilganligi bilan ilmiy ahamiyat
kasb etadi.